Prawo medyczne – zagadnienia terminologiczne

06
Sty2018

Prawo medyczne – zagadnienia terminologiczne

Lekarze w związku z wykonywaniem zawodu narażeni są na ponoszenie aż trzech zróżnicowanych rodzajów odpowiedzialności prawnej. Mogą ponosić: odpowiedzialność cywilną, zawodową oraz karną.

Odpowiedzialność cywilna powstaje z momentem wyrządzenia szkody określonemu pacjentowi.

Odpowiedzialność zawodowa. Lekarze jako członkowie samorządu lekarskiego odpowiadają za przewinienia polegające na postępowaniu sprzecznym z zasadami etyki zawodowej oraz naruszeniu innych przepisów prawa dotyczących wykonywanej przez nich pracy.

Odpowiedzialność karna. Lekarze ponoszą ją w sytuacji: 1) gdy nie leczą, a powinni; 2) gdy leczą nie tak, jak powinni; 3) gdy leczą, a nie powinni.

Legalność działań lekarza

Koncepcja legalności pierwotnej – koncepcja prawa zawodowego – najstarsza:

Opiera się na założeniu, że skoro regulacje prawne dopuszczają wykonywanie zawodu lekarza, to tym bardziej dopuszcza się podejmowanie takich czynności, które mogą prowadzić do naruszenia integralności ciała pacjenta. Koncepcja ta niesie za sobą wiele zagrożeń: 1) obejmowałaby osoby, które podjęły się wykonania określonego zabiegu w celu udzielenia pomocy i przeprowadziły go lege artis -zgodnie z wiedzą i sztuką, jednakże nie mając odpowiednich uprawnień 2) niebezpieczeństwo nadużycia ze strony państwa, które obejmowałoby legalizację czynności podejmowanych przez lekarzy bez uzyskania uprzedniej zgody pacjenta

Koncepcja opierająca się na prawie zwyczajowym – nakazuje respektowanie działań podejmowanych przez lekarzy z uwagi na ich cel społeczny. Nie odnalazła ona jednak wielu zwolenników

Koncepcja stanu wyższej konieczności

lekarz może dokonać interwencji medycznej naruszającej integralność ciała, albowiem znajduje się on w sytuacji, w której bezprawność jego czynu jest wyłączona. Co do zasady jednak, stan wyższej konieczności dotyczy sytuacji, w których osoba podejmująca zabieg działa, albowiem istnieje bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia pacjenta. Specyfika zabiegów medycznych charakteryzuje się natomiast tym, że skoro pacjent wymaga określonej interwencji, to najprawdopodobniej ciężkie uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia już nastąpiły

Powyższe koncepcje zostały zastąpione współcześnie dwoma, które wydają się dominować w nauce prawa karnego.

Koncepcja opierająca się na założeniach legalności wtórnej:

Zachowanie lekarza jest sprzeczne z normą sankcjonowaną, zakazującą działań powodujących naruszenie integralności cielesnej i następnie „wyłączana” jest bezprawność tegoż naruszenia ze względu na kolizję wskazanej normy sankcjonowanej z inną normą sankcjonowaną nakazującą z kolei lekarzowi ratowanie zagrożonego życia i zdrowia. Opisane powyżej wyłączenie bezprawności opiera się na zasadzie kontratypu. Wśród znamion obiektywnych charakteryzujących tenże kontratyp należy wymienić: posiadanie uprawnień do przeprowadzenia zabiegu, zachowanie zasad wiedzy i sztuki lekarskiej oraz uprzednie uzyskanie zgody pacjenta na wykonanie zabiegu. Do katalogu znamion subiektywnych zalicza się cel leczniczy, który jest rozumiany jako ratowanie życia, ochronę zdrowia lub zmniejszenie cierpień. Podkreślenia wymaga konieczność łącznego wystąpienia wszystkich znamion w celu uznania danego zabiegu za legalny. W przypadku niewypełnienia któregokolwiek ze znamion daną czynność medyczną należy uznać za bezprawną. W tym miejscu podkreśla się jednak, że zwolennicy koncepcji legalności wtórnej twierdzą, iż nie zostaną wypełnione znamiona przestępstwa przeciwko życiu lub zdrowiu, jeżeli czynność została dokonana lege artis, w celu poprawy stanu zdrowia lub ratowania życia chorego, za jego zgodą, lecz przez osobę nieposiadającą stosownych uprawnień. W takim przypadku lekarz będzie odpowiadał jedynie za wykroczenie z art. 58 ust. 1 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Jeżeli jednak zabiegu dokonano w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, to zgodnie z ustępem 2 wyżej wymienionego artykułu odpowie on za popełnienie przestępstwa. Diametralnie zmienia się zatem nie tylko sama kwalifikacja prawna czynu, ale również wysokość i rodzaj sankcji karnej.

Zwolennikiem tzw. koncepcji „legalności pierwotnej” działań lekarza, która stoi w opozycji do poglądu pozaustawowego kontratypu, jest A. Zoll. Zdaniem wyżej wymienionego przedstawiciela nauki prawa karnego, czynność lecznicza, która ma prowadzić do ochrony zdrowia lub ratowania życia człowieka nie może zostać jednocześnie uznana za atak na te wartości. Autor wskazuje, że w przypadku przyjęcia koncepcji kontratypu ciężar dowodu spoczywałby na osobie powołującej się na zaistnienie sytuacji kontratypowej. To lekarz zatem byłby zobowiązany do udowodnienia braku bezprawności swoich działań. Ostatnim z przytaczanych elementów krytyki koncepcji opartej na konstrukcji kontratypu, jest konieczność odpowiadania lekarza za przestępstwo umyślne przeciwko życiu lub zdrowiu, jeżeli zabieg zostałby wykonany niezgodnie z lege artis. Jak twierdzi autor, skoro bowiem lekarz umyślnie naruszył integralność ciała pacjenta, to znaczy, że popełnił przestępstwo umyślne.

Pojęcia błędów:

  • Błąd medyczny
  • Błąd w sztuce medycznej
  • Błąd wiedzy medycznej
  • Błąd lekarski
  • Błąd w sztuce lekarskiej.

 

Pierwsze trzy pojęcia charakteryzuje szerszy zakres. Każda osoba wykonująca zawód medyczny jest bowiem narażona na popełnienie błędu medycznego/w sztuce medycznej/wiedzy medycznej. Nie każdej osobie zaś grozi popełnienie błędu lekarskiego/w sztuce lekarskiej. A zatem nie wszyscy przedstawiciele zawodów medycznych są lekarzami. Każdy lekarz jest natomiast przedstawicielem zawodu medycznego.

Błąd leczniczy – pojęcie pojawia się w doktrynie – to termin o bardzo szerokim znaczeniu. Za błąd leczniczy uznaje się te pomyłki lekarzy, które zostały popełnione w związku z prowadzeniem procesu leczenia określonego pacjenta. Lekarze prowadzą również działania zmierzające np. wyłącznie do zdiagnozowania danego chorego. Nie są one zatem terapeutyczne.

Rodzaje błędów medycznych

Podstawowa typologia:

  1. diagnostyczny,
  2. terapeutyczny,
  3. techniczny,
  4. organizacyjny.

Ad 1 Błąd diagnostyczny- to rodzaj nieprawidłowego postępowania lekarza oznaczający niewłaściwe rozpoznanie stanu zdrowia pacjenta. Błąd diagnostyczny „pozytywny” oznacza nieprawidłowe ustalenie, że pacjent cierpi na dane schorzenie, gdy w rzeczywistości jest on zdrowy. Błąd diagnostyczny „negatywny” oznacza zaś sytuację odwrotną, czyli nieprawidłowe ustalenie przez lekarza, że pacjent jest zdrowy, gdy w rzeczywistości nie rozpoznał u niego określonej jednostki chorobowej. Wyłącznie błąd określany jako „negatywny” powoduje obciążenie lekarza odpowiedzialnością karną. Sama diagnoza nie stwarza zagrożenia, nawet gdy została postawiona w sposób błędny. Dopiero podjęcie działań terapeutycznych w wyniku nieprawidłowej diagnozy może prowadzić do negatywnych konsekwencji w postaci poniesienia odpowiedzialności karnej. Zdarza się również, że odpowiedzialność karna, ale także cywilna za błąd diagnostyczny zostaje w pełni wyłączona albo ograniczona wyłącznie do tych przypadków, które uznaje się za najbardziej rażące. Błędem diagnostycznym nie jest każda nieprawidłowa diagnoza, lecz taka która spowodowana była nieprawidłowym postępowaniem lekarza, zobowiązanego działać ostrożnie i zgodnie z aktualną wiedzą medyczną. Nawet wystąpienie opisywanego powyżej „negatywnego” błędu diagnostycznego nie zawsze rodzi odpowiedzialność karną po stronie lekarza, który się go dopuścił. Dzieje się tak dlatego, że w większości przypadków w trakcie dalszego leczenia dochodzi do skorygowania błędu. Tym samym, można by stwierdzić, że problematyka udowodnienia, iż to określony błąd diagnostyczny był powodem uszczerbku na zdrowiu chorego stanowi jedno z największych wyzwań postępowania karnego w sprawach z zakresu szeroko pojmowanego prawa medycznego.

AD 2) Błąd terapeutyczny – to wszystkie czynności, które lekarz podejmuje w konsekwencji postawionej uprzednio diagnozy. Błędem terapeutycznym może być nieprawidłowe postępowanie wynikające z wadliwego rozpoznania. O błędzie terapeutycznym powiemy również w sytuacji, w której diagnoza została postawiona prawidłowo, choremu przypisano określoną jednostkę chorobową, zaś nieprawidłowe postępowanie lekarza nie miało związku z tymże etapem procesu udzielania świadczenia zdrowotnego. Błąd pojawił się dopiero w samej fazie leczenia. Mając na uwadze dychotomiczny podział błędów terapeutycznych na ściśle związane z błędem diagnostycznym, jak i na takie, które pojawiły się wyłącznie w wyniku nieprawidłowego prowadzenia terapii.

Jeżeli lekarz postawił złą diagnozę i następnie źle prowadził terapię, to rozważaniom co do legalności jego postępowania będą podlegały wszystkie jego czynności. Innymi słowy, analizowana będzie działalność lekarza od momentu powzięcia czynności zmierzających do postawienia diagnozy. Jeżeli na którymkolwiek etapie leczenia doszło do naruszenia przez lekarza norm ostrożności i norm wiedzy medycznej, to może on ponieść odpowiedzialność karną. Jeżeli inny lekarz stawiał diagnozę, inny zaś podejmował czynności terapeutyczne, to problematyka odpowiedzialności karnej kształtuje się w bardziej skomplikowany sposób. Każdy lekarz ma obowiązek weryfikacji uprzednich decyzji innych przedstawicieli tej samej profesji. Jeżeli postawiono diagnozę wstępną, to lekarz prowadzący terapię ma obowiązek, o którym mowa powyżej. Nie oznacza to, że postawiona już diagnoza nie ma być w ogóle brana pod uwagę. Przedmiotem kolejnych publikacji mogą być również rozważania dotyczące sytuacji bardziej złożonych, np. okoliczności, w których do leczenia włącza się również inny lekarz, np. sprawujący funkcję lekarza dyżurnego.

Ad. 3) Błąd techniczny. Stanowi on specjalną formę błędu medycznego. Polega na niewłaściwym wykonaniu czynności leczniczej. Co do zasady jest on związany ze skomplikowanymi usługami medycznymi. Najczęściej dotyczy zabiegów operacyjnych. Błędy techniczne również podlegają ścisłemu rozróżnieniu. Tym razem jednak, zwraca się uwagę na cechy charakterystyczne błędu technicznego jako takiego i stojącego po przeciwnej stronie – zwykłego zaniedbania. Przy błędach technicznych, które mogą popełnić wyłącznie przedstawiciele grupy zawodowej posiadającej uprawnienia do udzielania świadczeń zdrowotnych konieczne jest opieranie się na opinii biegłego, który zawsze odwołuje się do reguł wiedzy i praktyki lekarskiej. Nie ma natomiast konieczności odwoływania do tychże reguł w sytuacjach, gdy określonego naruszenia mógł się dopuścić każdy kto nie zastosowałby się do reguł ostrożności. Oczywiście, dochodzi do sytuacji, w których trudno jest jednoznacznie stwierdzić, czy popełniony błąd był błędem technicznym, czy nim nie był. pamiętać, że Błąd techniczny ma szeroki zakres przedmiotowy. Mogą nim być nie tylko niepoprawnie dokonane zabiegi np. wycięcia tzw. wyrostka robaczkowego, lecz także wiele innych czynności.

Ad.4) Błąd organizacyjny – dotyczy złej organizacji pracy. Może on stanowić podstawę do późniejszego wystąpienia błędów technicznych. Jako przykład błędu organizacyjnego można wskazać na sytuację, w której dochodzi do zoperowania niewłaściwego pacjenta z powodu niedomówień w prowadzeniu dokumentacji medycznej. Błędem organizacyjnym będzie poważny uszczerbek w dobrach pacjenta, który nie powstał w wyniku źle prowadzonego leczenia, ale w związku ze źle zorganizowaną pracą personelu medycznego

Błąd medyczny a standardy medyczne

Sprawcy błędów medycznych mogą ponosić odpowiedzialność karną wyłącznie za nieumyślne przestępstwo przeciwko życiu i zdrowiu. Jeżeli natomiast lekarze celowo naruszają lege artis, a więc zamierzenie dopuszczają się złamania zasad wiedzy i sztuki wykonywania zawodu, to ich działanie nie może być utożsamiane z błędem. Powyższe powinno skutkować odpowiedzialnością karną za umyślne przestępstwo przeciwko życiu i zdrowiu „pacjentów”. Nieosiągnięcie celu terapeutycznego także nie może zostać uznane za błąd medyczny. A zatem, jeżeli lekarz postąpił w sposób zgodny z aktualnym stanem wiedzy oraz zasadami sztuki, lecz terapia nie przyniosła zamierzonych efektów, to nie popełnił on błędu.

Udzielanie świadczeń zdrowotnych powinno następować w oparciu o obowiązujące standardy medyczne. Dokonując eksplanacji wyżej wymienionego pojęcia wskazuje się, że jest to zespół rekomendacji odnoszących się do wszystkich działań o charakterze zapobiegawczym, diagnostycznym oraz leczniczym. Pojęcie standardów obejmuje wszelkiego rodzaju wytyczne, zalecenia, wskazówki, schematy etc. Charakter tychże dokumentów nie jest bezwzględnie wiążący, a stosowanie się przez lekarza do reguł w nich zawartych stanowi przejaw medycyny opartej na dowodach obiektywnych. Autorami przedmiotowych modeli postępowania są zazwyczaj uznane towarzystwa naukowe zrzeszające specjalistów o ugruntowanej i niepodważalnej renomie w danej dziedzinie medycyny. Część standardów wynika jednak z powszechnie obowiązujących aktów normatywnych – rozporządzeń.

Pojęcie błędu medycznego w orzecznictwie Sądu Najwyższego

Pojęcie błędu medycznego, a ściślej błędu lekarskiego zostało zdefiniowane przez Sąd Najwyższy w jednym z orzeczeń wydanych w połowie lat pięćdziesiątych XX wieku. W przedmiotowym wyroku wskazano, że „błędem w sztuce lekarskiej jest czynność (zaniechania) lekarza w zakresie diagnozy i terapii, niezgodna z nauką medycyny w zakresie dla lekarza dostępnym” (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 kwietnia 1955 r. sygn. akt IV CR 39/54, OSN 1957, nr 1, poz. 7). W uzupełnieniu przywołuje się również orzeczenie z dnia 13 grudnia 1958 r., w którym wyżej wymieniony sąd stwierdził, że odpowiedzialność karna lekarza opiera się na trzech przesłankach: błędzie w sztuce lekarskiej, związku przyczynowym pomiędzy zabiegiem opartym na błędzie oraz winą w rozumieniu Kodeksu karnego (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 1958 r. ,sygn. akt IV K 28/58). Jak wynika z powyższego, wina nie jest utożsamiana z błędem. Pojmowanie tych dwóch elementów jako odrębnych przesłanek odpowiedzialności karnej lekarzy potwierdzono również w wyroku z 8 września 1973 r., w którym Sąd Najwyższy stwierdził, że aby błąd lekarski stał się podstawą odpowiedzialności karnej lekarza, to musi on być błędem przez tego sprawcę zawinionym (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 września 1973 r. ,sygn. akt I KR 116/72, OSNKW 1974, nr 2, poz. 26). Kolejny wyrok to wyroku Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 1967 r.,sygn. akt I CR 435/66, OSN 1967, poz. 177). W sprawie szpital twierdził, że odpowiedzialność za błąd ponosi wyłącznie lekarz, który nie umył rąk przed dokonaniem zabiegu. Sąd Najwyższy nie zgodził się z tą argumentacją podnosząc, iż „nie można […] zaliczyć do błędów w sztuce lekarskiej zaniedbania polegającego na naruszeniu obowiązku stosowania przy dokonywaniu operacji elementarnych zasad aseptyki, której zachowanie jest kardynalnym obowiązkiem całego personelu zatrudnionego przy przeprowadzaniu zabiegów chirurgicznych, a przy tym nie wymaga posiadania specjalnych wiadomości ani nie może nasuwać przy jej stosowaniu najmniejszych wątpliwości tak natury praktycznej, jak i teoretycznej, podobnie jak nie stanowiłoby błędu w sztuce lekarskiej podanie pacjentowi trucizny zamiast lekarstwa”.

Źródło: Piotr Zieliński, MW 8/2016

Zostaw komentarz

Proszę wprowadź swoje imię.

Proszę wprowadź komentarz.