Środki dowodowe w sprawach o stwierdzenie nabycia spadku a problemy praktyczne

07
Sty2018

Środki dowodowe w sprawach o stwierdzenie nabycia spadku a problemy praktyczne

Celem postępowania o stwierdzenie nabycia spadku jest wydanie orzeczenia potwierdzającego następstwo prawne po zmarłym. Postanowienie będzie wykazywać uprawnienia wskazanych w nim osób do objęcia spadku. Do jego wydania niezbędne jest przytoczenie okoliczności stanu faktycznego, mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy w rozumieniu art. 227 kpc:

  1. zgonu spadkodawcy,
  2. istnienia pokrewieństwa lub testamentu – jako źródeł uprawnień do spadku,
  3. wyłączenia od dziedziczenia określonych osób (ze względu na niegodność, odrzucenie spadku, śmierć) oraz powołania do spadku innych osób w miejsce wyłączonych,
  4. braku innych osób uprawnionych do dziedziczenia.

Środki dowodowe:

  1. dokumenty w postaci aktów stanu cywilnego
  2. wykazanie, że nie ma innych spadkobierców – złożenie zapewnienia spadkowego

Akty stanu cywilnego – stwierdzają zdarzenia wpływające na stan cywilny: urodzenie się człowieka, jego zgon oraz zawarcie związku małżeńskiego. Prawidłowo sporządzone, mają walor dowodów wyłącznych.

Problemy praktyczne z aktami stanu cywilnego:

  • Akty stanu cywilnego nie mają ustawowo określnego okresu ważności od chwili wydania a zatem np. odpis aktu małżeństwa wydany 30 lat przed rozprawą ma formalnie tę samą moc dowodową co odpis sporządzony przed miesiącem. Co może się w tym czasie wydarzyć? W ciągu 30 lat może dojść do rozwodu, separacji, unieważnienia małżeństwa itd. Również akty urodzenia mogą ulec zmianie na skutek przysposobienia, zaprzeczenia ojcostwa czy sprostowania niedokładności lub oczywistej omyłki pisarskiej (art. 47 ust. 1 PrASC, art. 62 ust. 5 PrASC),
  • Odpisy skrócone i zupełne mają taką samą moc dowodową – są dokumentami urzędowymi. Jednak odpis zupełny zawiera znacznie więcej informacji związanych z dokumentowanym zdarzeniem (art. 244 KPC, art. 80 i 81 PrASC),
  • Uwierzytelnione notarialnie odpisy aktów stanu cywilnego mają moc prawną oryginału. Odpisy uwierzytelnione przez adwokata lub radcę prawnego mogą zostać przyjęte jako dowody. Jednak wyjątkowość postępowania o stwierdzenie nabycia spadku wymaga, aby akt zgonu został złożony w oryginale (art. 109 PrNOT, art. 129 § 4 KPC w zw. z art. 13 § 2 KPC).
  • Zagraniczne akty stanu cywilnego mają moc dowodową na równi z dokumentami polskimi. Ich transkrypcja, czyli wpisanie do polskich ksiąg stanu cywilnego, nie jest wymagana. Niezbędne jest jednak złożenie ich z tłumaczeniem poświadczonym przez przysięgłego (art. 1138 KPC, art. 256 KPC).
  • Książeczki stanu cywilnego wydane na podstawie poprzednio obowiązujących przepisów mogą być traktowane jako pełnoprawne odpisy aktów stanu cywilnego z zastrzeżeniami dotyczącymi starszych dokumentów. (§ 67 i § 68 rozporządzenia Ministra Spraw Publicznych z dnia 24 listopada 1945 r. w sprawie wykonania prawa o aktach stanu cywilnego oraz przepisów wprowadzających to prawo (Dz.U. z 1945 r. Nr 54, poz. 304).
  • Jeżeli zamiast odpisu aktu strony przedstawiają jego wyciąg (stosowany niegdyś dla celów meldunkowych) lub metrykę sporządzoną przez duchownego– żaden z tych dokumentów nie ma obecnie mocy dowodowej. Konieczne jest wówczas sporządzenie odpowiedniego aktu stanu cywilnego w trybie art. 87 ust. 2 PrASC (Art. 87 ust. 1 PrASC, art. 90 PrASC).
  • Zaprzeczenie prawdziwości aktu stanu cywilnego (np. pochodzenia od rodziców wymienionych w akcie urodzenia, daty zawarcia związku małżeńskiego) nie może nastąpić w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku. W zależności od rodzaju kwestionowanej okoliczności sąd odeśle zainteresowane osoby na drogę postępowania o sprostowanie aktu urodzenia lub też pozostawi je bez wpływu na dalszy bieg postępowania (np. w razie upływu terminu do zaprzeczenia ojcostwa lub macierzyństwa) – art. 4 i 32 PrASC.
  • Jeżeli kilka aktów wykazuje rozbieżności co do tej samej okoliczności, np. w akcie urodzenia matką jest Maria X, w akcie małżeństwa – Marianna X. Jeżeli taka nieścisłość ma wpływ na rozstrzygnięcie, sąd odeśle strony na drogę innego postępowania sądowego – o sprostowanie aktu stanu cywilnego. Wszczęcie takiego postępowania może prowadzić do zawieszenia postępowania na podstawie art. 177 § 1 pkt 1 KPC, zaś nieprzedstawienie dowodu wszczęcia takiego postępowania – także na podstawie punku 6 tego przepisu (art. 31 PrASC, art. 177 KPC)
  • Oczywiste błędy pisarskie w aktach stanu cywilnego podlegają sprostowaniu przez kierownika właściwego urzędu stanu cywilnego, choć można zaobserwować praktykę odmawiania sprostowania w zakresie imienia czy nazwiska. Rozbieżności w brzmieniu imion i nazwisk osób żyjących (np. ojciec nosi nazwisko Sójka, a syn Sujka) mogą zostać usunięte w toku postępowania o zmianie imienia lub nazwiska. Wszczęcie takich postępowań stanowi podstawę do zawieszenia postępowania na podstawie art. 177 § 1 pkt 3 KPC. Zawieszenie jeszcze przed rozpoczęciem postępowania administracyjnego – wobec braku możliwości umorzenia postępowania na podstawie art. 182 KPC – pozbawia sąd rygorów wobec stron, co może skutkować znaczącymi opóźnieniami w rozpoznaniu sprawy (art. 28 PrASC, ustawa z dnia 17 października 2008 o zmianie imienia i nazwiska. Uchwała SN z dnia 24 października 2001 r., III CZP 64/01, LEX nr 49109).Miejsce zamieszkania nie jest elementem stanu cywilnego, a więc jego podanie w akcie zgonu ma jedynie walor informacyjny. W razie wątpliwości w tym zakresie możliwe będzie przeprowadzenie innych dowodów, np. z zeznań uczestników, bez potrzeby postępowania o sprostowanie aktu.

Ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy ma wpływ nie tylko na właściwość sądu, ale i na osobę spadkobiercy koniecznego. Ponieważ to sąd bada, kto jest spadkobiercą, ustalenia w zakresie miejsca zamieszkania – także na etapie postępowania dowodowego – można prowadzić z urzędu. Miejsce zamieszkania nie jest przecież równoznaczne z miejscem zameldowania, co wyraźnie wynika z art. 25 KC.

Podstawowy dokument w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku to akt zgonu spadkodawcy. Jest on dowodem wyłącznym w zakresie faktu i daty zgonu osoby w nim wymienionej (art. 1 i 4 PrASC). Akt zgonu pozwala również na ustalenie imion i nazwisk rodziców zmarłego (art. 3 PrASC) – bez potrzeby przedstawiania aktu urodzenia. Natomiast fakt zawarcia małżeństwa przez spadkodawcę musi zostać wykazany aktem małżeństwa, albowiem ten jest wyłącznym dowodem jego zawarcia. Akt zgonu zawiera jedynie informację o istnieniu takiego aktu małżeństwa.

Problemy praktyczne:

  • Śmierć osób, które byłyby powołane do spadku, gdyby przeżyły spadkodawcę, nie wymaga udokumentowania aktem zgonu – jeżeli tylko nie pozostawiły zstępnych powołanych do spadku (np. na zasadzie art. 931 § 2 KC). Nie jest to odstępstwo od zasady art. 4 PrASC, ponieważ zapewnienie nie jest dowodem zgonu danej osoby, ale tego, że w dacie zgonu spadkodawcy nie było innych spadkobierców. Należy jednak zwrócić szczególną uwagę na wiarygodność zapewnienia stwierdzającego taką okoliczność. Brak szczegółowych informacji o dacie i miejscu zgonu powinien zostać uzupełniony oświadczeniem o udziale w pogrzebie lub o osobistej bytności na miejscu pochówku zmarłego. Informacje o zaginięciu spadkodawcy (nawet podczas wojny) muszą zostać potwierdzone postanowieniem o uznaniu za zmarłego bądź o stwierdzeniu zgonu, co jest podstawą sporządzenia aktu zgonu w trybie art. 66 ust. 2 PrASC (Uchwała 7 sędziów SN – zasada prawna z dnia 9 czerwca 1949 r., C 230/49, LEX nr 159 941.).
  • Nieprecyzyjne sporządzenie aktu zgonu (tj. bez podania godziny zgonu) nie wymaga postępowania o uzupełnienie aktu zgonu – jeżeli tylko organ administracji podał przyczynę braku tej informacji, umieszczając odpowiednią adnotację. Możliwe jest wówczas prowadzenie postępowania dowodowego celem precyzyjnego ustalenia chwili zgonu, a w konsekwencji porządku dziedziczenia. To samo dotyczy sytuacji, w której zgon dwóch osób według treści aktu zgonu nastąpił tego samego dnia o tej samej godzinie.II SA/Gl 821/11, LEX nr 1138452, wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 11 lipca 2012 r., II SA/Rz 305/12, LEX nr 1229018 (Postanowienie SN z dnia 8 kwietnia 2009 r., V CSK 401/08, LEX nr 511000, wyrok WSA w Gliwicach z dnia 7 marca 2012 r.)
  • W razie braku przesłanek do stwierdzenia następstwa w czasie dwóch zgonów osób, które by po sobie dziedziczyły, należy przyjąć, że ich zgon nastąpił w tej samej chwili, co zwykle wiąże się z niemożnością dziedziczenia wobec treści art. 927 § 1 KC. Należy jednak pamiętać, że istotna dla rozstrzygnięcia jest nie tyle dokładna godzina zgonu, co kolejność zgonów osób, które mogłyby po sobie dziedziczyć. Dlatego niejednokrotnie dla określenia porządku dziedziczenia wystarczające będzie domniemanie faktyczne odnośnie późniejszej śmierci jednej z tych osób (np. ustalenie w toku śledztwa, że śmierć żony spowodował mąż, który następnie popełnił samobójstwo).Art. 32 KC, art. 231 KPC.

Akt zgonu nie stanowi dowodu pozostawania spadkodawcy w związku małżeńskim w chwili zgonu (nawet pomimo określenia stanu cywilnego jako „żonaty” lub „zamężna” ), dlatego niezbędne jest uzyskanie aktu małżeństwa spadkodawcy. Akt małżeństwa pozwala równocześnie na ustalenie rodziców małżonka spadkodawcy, a podanie tej informacji w sentencji postanowienia jest wymagane przez § 145 ust. 1 RS. Wzmianka, że spadkodawca owdowiał lub był rozwiedziony, potwierdza wiarygodność zapewnienia spadkowego, które staje się wówczas wystarczającym dowodem braku małżonka jako osoby powołanej do dziedziczenia. Postanowienie SN z dnia 30 sierpnia 2008 r., II CSK 62/06, LEX nr 201285.Akt urodzenia jest wyłącznym dowodem urodzenia się człowieka w określonym miejscu i dacie. Jest on również dowodem pochodzenia od konkretnych rodziców. Z kolei akt małżeństwa jest wyłącznym dowodem zawarcia małżeństwa. Może natomiast równie dobrze jak akt urodzenia posłużyć do określenia pokrewieństwa z rodzicami małżonka – jest on przecież w tym zakresie powtórzeniem aktu urodzenia (art. 54 ust. 1 pkt 1 PrASC).

Problemy praktyczne:

  • Uzyskanie informacji o przysposobieniu (np. z zapewnienia spadkowego) wymaga przedstawienia odpisu zupełnego aktu urodzenia osoby przysposobionej. Akt małżeństwa będzie tu niewystarczający, jako że podstawą jego sporządzenia jest odpis skrócony aktu urodzenia. Ze względu na możliwość rozwiązania przysposobienia i różne jego rodzaje pożądane jest uzyskanie odpisu z okresu maksymalnie zbliżonego do daty zamknięcia rozprawy (art. 47 i 48 PrASC).
  • Przysposobienie całkowite wiąże się ze sporządzeniem nowego aktu urodzenia przysposobionego, w którym jako rodzic figuruje przysposabiający. W tej sytuacji podstawą powołania do spadku będzie art. 931 § 1 KC, ponieważ przysposobiony według treści aktu urodzenia będzie dzieckiem przysposabiającego, zaś okoliczność przysposobienia – nawet nieświadomie – zostanie zapewne pominięta w zapewnieniu. Art. 119 § 1, art. 125 (1) KRiO, art. 48 PrASC.
  • Przysposobienie pełne (art. 121 KRiO) zostaje odnotowane w postaci wzmianki w oryginalnym akcie (widocznej w odpisie zupełnym), natomiast w odpisie skróconym figuruje osoba przysposabiającego (art. 47 ust. 1-4 PrASC). Możliwe jest również sporządzenie nowego aktu urodzenia wymieniającego jako rodzica przysposabiającego (art. 49 ust. 1-3 PrASC). W pierwszej sytuacji podstawą dziedziczenia będzie art. 936 KC, w drugiej art. 931 § 1. Art. 121 KRiO, art. 49 ust. 1-3 PrASC.
  • Przysposobienie niepełne (art. 124 § 1 KRiO) również zostanie odnotowane w akcie urodzenia. Jednak w zależności od decyzji sądu rodzinnego i woli stron odpis skrócony może nadal zawierać nazwiska rodziców biologicznych (art. 47 ust. 6 PrASC), a więc nie będzie zawierał informacji o przysposobieniu. Podstawą dziedziczenia będzie w tej sytuacji art. 937 KC. Art. 124 § 1 KRiO, art. 47 ust. 6 PrASC.

Dowodem ustania małżeństwa jest akt zgonu współmałżonka, akt małżeństwa z adnotacją o orzeczeniu rozwodu lub unieważnieniu małżeństwa, względnie prawomocne orzeczenia sądu w tym przedmiocie. Dowodem unieważnienia małżeństwa jest odpis skrócony aktu małżeństwa z adnotacją o unieważnieniu małżeństwa albo odpis prawomocnego orzeczenia sądu o unieważnieniu małżeństwa. Art. 55 ust. 1-3 PrASC.

Dowód pokrewieństwa spadkodawcy i jego dalszego zstępnego (np. dziedziczącego na podstawie art. 931 § 1 KC) stanowią łącznie akt zgonu dziecka spadkodawcy oraz akt urodzenia lub małżeństwa dzieci jego dzieci, czyli wnuków spadkodawcy. Akt urodzenia lub małżeństwa dziecka spadkodawcy nie jest wówczas wymagany, ponieważ akt zgonu również pozwala na ustalenie stanu cywilnego (art. 3 i art. 67 ust. 1 pkt 4 PrASC).

Zapewnienie spadkowe jest szczególnym środkiem dowodowym – pozwala na stwierdzenie negatywnej okoliczności, jaką jest brak innych spadkobierców. Jak każde inne zeznanie, również i zapewnienie spadkowe może przedstawiać korzystną dla jednej ze stron wersję stanu faktycznego. Prawidłowe ustalenie kręgu uczestników i umożliwienie im zajęcia stanowiska jest zazwyczaj wystarczającym środkiem weryfikacji. Ponieważ składają je zgłaszający się spadkobiercy, pozwala na szybkie zakończenie postępowania. Po odebraniu zapewnienia od jednej osoby (np. wnioskodawcy) kolejne mogą je tylko potwierdzić.

Zapewnienie spadkowe może złożyć przedstawiciel ustawowy spadkobiercy lub spadkobierca spadkobiercy, o ile tylko osoby te posiadają niezbędne informacje. Nie jest jednak dopuszczalne złożenie zapewnienia przez pełnomocnika ani w piśmie procesowym. Zapewnienie może być niewiarygodne, choćby ze względu na brak informacji o członkach rodziny spadkobiercy. Jeżeli nie ma możliwości weryfikacji takiego zapewnienia, np. poprzez odebranie zapewnienia od innej osoby, konieczne jest zarządzenie ogłoszeń (art. 672 KPC, postanowienie SN z dnia 5 czerwca 1998 r., III CKU 22/98, LEX nr 1 219785, postanowienie SN z dnia 21 listopada 1997 r., II CKU 15/97, LEX nr 32569).

Ujawnienie testamentu powoduje konieczność załączenia go do akt sprawy przez osobę, o która testament posiada. Testament powinien zostać ogłoszony.

Niezależnie od toczącego się postępowania o stwierdzenie nabycia spadku osoby uprawnione mogą złożyć oświadczenia o przyjęciu bądź odrzuceniu spadku. Najczęściej oświadczenie takie składane jest w formie aktu notarialnego. Notariusz zawiadamia wówczas sąd spadku o sporządzonym akcie, przesyłając jego wypis, który podlega zarejestrowaniu. Sąd miejsca pobytu spadkobiercy również przesyła swoje akta sądowi spadku. Powstaje zatem konieczność załączenia odpowiednich akt do akt sprawy o stwierdzenie nabycia spadku. W toku postępowania przed sądem również można złożyć oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku.

Uznanie za niegodnego dziedziczenia następuje na mocy prawomocnego orzeczenia sądu. W razie pojawienia się informacji o takim postępowaniu należy złożyć odpis prawomocnego wyroku.

Żądania o uznanie za niegodnego dziedziczenia nie może być przedmiotem postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, gdyż sprawy tego rodzaju rozpoznawane są w procesie. Podniesienie takiego zarzutu ustnie wymaga pouczenia o konieczności wytoczenia powództwa. Zgłoszenie takiego żądania w piśmie wymaga jego wyłączenia z akt oraz przedstawienia przewodniczącemu celem założenia nowej sprawy. Zwykle wiąże się również z przekazaniem sprawy do sądu okręgowego ze względu na wartość przedmiotu sporu (uzasadnienie uchwały 7 sędziów SN – zasada prawna z dnia 26 lutego 1968 r., III CZP 101/67, LEX nr 758).

Skuteczne wszczęcie postępowania o uznanie za niegodnego lub o wyłączenie małżonka od dziedziczenia jest podstawą do zawieszenia postępowania na podstawie art. 177 § 1 pkt 1 KPC w związku z art. 13 § 2 KPC.

Źródło: Postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, Piotr Bednarczyk, Kraków 2014

Zostaw komentarz

Proszę wprowadź swoje imię.

Proszę wprowadź komentarz.